جواد فاضل
جواد فاضل
نهضت سادهنویسی زندگینامهها و مسائل مذهبی در ایران از حرکتهای جدیدی است که شاید سابقهی آن به نیم قرن نرسد. این نهضت را باید یکی از عوامل اصلی رویکرد قشرهای تحصیل کرده و جوان به مذهب به مثابه یکی از ابزارهای مبارزه و حیات سیاسی به شمار آورد که همچون نهضتهای دیگر، ادوار تکاملی خاص خود را دارا بوده است.
اصولاً استفاده از زبان عربی به عنوان زبان مذهب و کاربرد آن به عنوان ابزار استنباط احکام فقهی که پس از گسترش اسلام در ایران رایج شد از یک طرف و قرار داشتن این ابزار در دست اقشار مختلف علما و مجتهدین از طرف دیگر، به روی آوردن بیش از پیش مردم به این قضر جهت آگاهیهای مذهبی و دریافت احکام فقهی منجر شد.
به خصوص که گستردگی وسیع بیسوادی در میان مردم به این رابطه کمک میکرد. ضمن اینکه نسخههای خطی کتابهای فقهی و مذهبی نیز بسیار کمیاب و مردم به آنها دسترسی نداشتند.
اگر چه در دورهی صفویه و قاجاریه کوششهایی برای فارسینویسی و ارائه و انتقال مباحث و مسائل مذهبی به زبان فارسی صورت گرفت اما مسلماً نثر متکلف این منابع، پائین بودن سطح سواد و کمیاب بودن نسخهها کماکان مسؤولیت علما و مبلغین مذهبی را به عنوان تنها مسیر دریافت احکام و سیرههای مذهبی حفظ میکرد.
به عبارت دیگر تنها در پای منبر وعاظ بود که مردم با آموزههای مذهبی چه از نظر احکام و اخلاق، چه از لحاظ سرگذشت و تاریخ آشنا میشدند.
رواج صنعت چاپ سنگی در ایران در نیمهی دوم قرن سیزدهم قمری موجب دسترسی همگانی به این آثار شد. ضمن آنکه تنی چند از علما نیز دست به نگارش کتب فقهی و مقاتل و نیز متون تاریخی اسلامی به زبان فارسی زدند؛ که در این زمینه باید از آثار شیخ عباس قمی در زمینهی سیرهی معصومین علیهم السلام از حمله کتاب مشهور وی به نام منتهی الآمال یاد کرد که تا امروز نیز مورد استفاده قرار میگیرد. هر چند انشاء و شیوهی نگارش آن مربوط به مکتب نثر نویسی عصر ناصری است.
علی ایحال با دور شدن از دوره قاجار و ورود به دوران جدید و گرایش به سادهنویسی در میان نسلهای جدید جامعه، استفاده از نثرهای مذهبی قدیمی بیش از پیش مشکل شد و نسلهای جدید دانشگاهی اصولاً خود را با این گونه متون بیگانه احساس میکردند و گرایش چندانی به مراجعه به آنها و مطالعهی نثر ناآشنای آنها نداشتند.
ضمن اینکه تحولات عصر پهلوی اول و پرکردن فضای فرهنگی کشور از اسطورههای ایران باستان و تبلیغات وسیع حزب توده در اوایل دوران پهلوی دوم خطر دور کردن نسل جوان از آموزههای مذهبی را به دنبال داشت.
در چنینی شرایطی یعنی در دههی ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ هجری شمسی که یکی از پر حادثهترین ادوار تاریخ معاصر ما به شمار میرود و جامعه ما با فعالیتهای کسروی، ترورهای سیاسی فدائیان اسلام و نیز نهضت ملی شدن نفت مواجه شده بود، جواد فاضل همتی بلند به خرج داد و در ۲۸ سالگی با استفاده از تسلط خاصی که به زبان عربی داشت، دست به ترجمه و انتشار کتابهای مذهبی به زبان فارسی زد.
معروفترین آنها کار وی بر روی نهجالبلاغه بود. کاری که با استقبال وسیع قشرهای جوان و روشنفکر مواجه شد. از این نظر جواد فاضل را میتوان از پیشگامان راهی دانست که بعدها توسط دکتر علی شریعتی و حجت الاسلام مرتضی مطهری به تکامل رسید، یعنی طرح مسائل مذهبی به زبان امروزی و ارائهی برداشتهای تازه از مسائل کهن اسلامی در واقع پیوند دادن مستقیم مردم با متون و منابع مذهبی فقهی از این دوره آغاز شد.
دربارهی شادروان مرحوم جواد فاضل رحمت الله علیه
جواد فاضل در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی در لاریجان آمل به دنیا آمد. تحصیلات ابتدائی را در دبستان پهلوی آمل به پایان رسانید و سپس به تحصیلات دینی پرداخت.
در سال ۱۳۱۷ هجری شمسی به سمت دبیر ادبیات و روانشناسی در دانشسرای مقدماتی بابل مشغول خدمت شد۱ و بعد از یک سال برای ادامهی تحصیل به تهران رفت و در سال ۱۳۲۴ از دانشکدهی الهیات دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد و سپس در وزارت کشاورزی با سمت مترجم وارد خدمت شد.
وی با زبانهای عربی و فرانسه آشنایی کامل داشت و علاوه بر متون مذهبی، آثار بعضی از نویسندگان عرب از جمله محمد الحمد الصاوی، شیخ محمد عبده، محمد عبدالله رعنان المصری، جرجی زیان و نیز نویسندگان غربی از جمله پل بورژه، موریس دوکبرا و اشتفان توایک را به فارسی ترجمه کرده است.
ضمن اینکه داستانهای عامهپسند بسیاری را نیز به رشتهی تحریر درآورد که در میان نسل نوجوان آن روزگار خوانندگان زیادی داشت.
«جواد فاضل جوانی بود پرشور، با نشاط، خندهرو و بشاش. چه در موقع نوشتن داستانهای عشقی و چه هنگام رفتن به خانه یا اداره در صورتش کمتر اثری از غم و اندوه دیده نمیشد.»۲
«پوستی سفید و چهرهای سرخگون داشت و با وجود بیپولی یا کمپولی، شیک و آراسته و مطابق مد روز لباس میپوشید. ولی اصلا و اخلاقاً طلبه بود. در کوششهای متجددانه و فرنگیمآبنمایی، نه تنها موفق نبود، بلکه گاه مصنوعی و متکلف نیز به نظر میرسید.
اما شور و سرور صادقانه و مهر و محبت صمیمانهای که همیشه همراه و آمیخته با خندههای بلند ابراز میداشت، جبران آن تصنع و تکلف گهگاه را میکرد. به ویژه آنکه خوب و روان مینوشت.»۳
همانگونه که گذشت، نخستین و مهمترین اثری که جواد فاضل در زمینهی تاریخنگاری مذهبی منتشر کرد، کتاب سخنان علی علیه السلام از نهج البلاغه بود.
در ترجمهی نهجالبلاغه که برای شیعیان در کنار قرآن کریم جای دارد، قبلاً کوششهای معدودی صورت گرفته بود. ظاهراً قدیمیترین ترجمهی فارسی این کتاب، شرح و ترجمهی جلالالدین حسین اردبیلی، معاصر شاه اسماعیل صفوی است و پس از آن ترجمه و شرح ملافتحالله کاشانی متوفی به سال ۹۹۸ هجری قمری است که آن را تنبیهالغافلین نامیده است. ولی پس از آن کوشش منسجمی جهت ترجمهی نهجالبلاغه تا نیم قرن اخیر صورت نگرفت.۴
جواد فاضل را در واقع، باید آغازگر نهضت ترجمههای جدید از نهجالبلاغه به شمار آورد که در سال ۱۳۲۱ هجری شمسی بدین کوشش برخاست و سه جلد نسخت آن در سال ۱۳۲۵ هجری شمسی در تهران منتشر شد و جلدهای بعدی آن تا سال ۱۳۳۱ منتشر و در سال ۱۳۳۳ نیز متن کامل آن در ۶۵۶ صفحه وارد بازار شد. در همان سال به چاپ هفتم و تا سال ۱۳۷۵ هجری شمسی به چاپ بیست و یکم رسید.
نثر شیوا و روانی که وی در ترجمهی سخنان و خطبههای شاه مردان، امیر المؤمنین، علی ابن ابیطالب علیه السلام به کار گرفته بود با اشتیاق فراوان و علاقهی مردم مواجه شد و نام او را بر سر زبانها انداخت.
اگر چه گفته میشود که انتاب روش آزاد در ترجمهی نهجالبلاغه از دقت علمی و سندیت آن کاسته است، لیکن این روش جذابیت آن را دو چندان نموده است. وی در مقدمهی یکی از چاپهای «سخنان علی از نهج البلاغه» مینویسد:
در تابستان سال ۱۳۲۱ همه روزه از ساعت ۳ تا ۹ بعد از ظهر، ذره کوچکی بودم که کوچکتر از ذره خاک در فروغ آفتابِ فکر و سخن علی علیه السلام پرپر میزدم و مثل پروانه میسوختم و در پرواز بودم. به اقیانوس بیکرانی افتاده بودکه گوهر در سینه و موج بر لب داشت.
من دست و پا میزدم تا راهی به این ملتزم عمیق بیابم و مشتی از آنچه در سینه دارد، بردارم تا گنجایش این مشت کوچک چه باشد. شخصیت اقدس و اعلای «علی» ارواحنا فداء بالاتر از زبان و قلم ما است.
پس از ما نخواهد که در مقدمه این کتاب نام نامی وی را به لب بیاوریم و از عجز خود در خجلت و حیرت فرو رویم.
این کتاب هر چه در دیوان فضائل امام کریم ما کوچک باشد، برای ما بسیار بزرگ است. زیرا سند مطمئنی است که میتواند تا حدودی لفظ و لغت گفتار پیشوای عظیمالشأن ما را برای دنیا ترجمه کند و با بیان بلیغ خود، تعالیم عالیهی اسلام را تفسیر فرماید.
اقتضای روزگار این بود که برای آخرین بار این کتاب مقدس به دست ترجمه بیفتد و به آن فارسی که دلخواه عصر حاضر است انتقال یابد و مقدر بود که این همای سعادت بر سر من بال بگشاید.۵
به گفتهی وی «ترجمهی این کتاب مستطاب از سال ۱۳۲۱ آغاز شد و در سال ۱۳۳۰ به پایان رسید. بدیهی است که در این ده سال عمر یکجا بر ترجمهی نهج البلاغه سر نشده، ولی اگر بگویم که شریفترین و عزیزترین اوقاتم در راه این کتاب گذشته به گزاف سخن نگفتهام.»۶
در سال ۱۳۳۳ هجری شمسی نیز ترجمهی صحیفهی کاملهی سجادیه به قلم جواد فاضل در ۴۹۸ صفحه به بازار آمد و ارائهی این دو کار سنگین ادبی نشان از پشتکار و فعالیت فشردهی او در این سالها دارد. پس از جواد فاضل بود که سید علی نقی فیض الاسلام نیز خطبهها، نامهها و سخنان کوتاه امام علی علیه السلام را البته با ترجمهی لفظ به لفظ و توضیح منتشر کرد و در سالهای بعد ترجمههای دیگری نیز از نهجالبلاغه متدرجاً وارد بازار شد.
با این وصف آثار مذهبی جواد فاضل محدود به این دو اثر نیست بلکه تاریخ نگاریهای مذهبی وی را باید از مراجع مهم تاریخ اسلام به زبان فارسی به شمار آورد که عبارتند از:
مجموعهی معصومین چهاردهگانه
جلد اول این مجموعه تحت عنوان «نخستن معصوم، محمد بن عبدالله» در سال ۱۳۳۵ هجری شمسی توسط انتشارات علمی عرضه شد و تا جهد نهم که به «معصوم چهاردهم» اختصاص داشت ادامه یافت.
فرمان مبارک، ترجمهی عهدنامهی مالک اشتر ۱۳۲۷، ۱۳۱ صفحه
دختران پیغمبر سخن میگویند (شامل شرح زندگی و سخنان حضرت فاطمهی زهرا سلام الله علیها، زینب کبری سلام الله علیها، ام کلثوم و سکینه) ۱۳۲۷، ۹۵ صفحه، معرفت
خطبههای محمد صلی الله علیه و آله، ۱۳۳۰، ۱۳۰ صفحه، علمی
سخنان حسین علی علیه السلام، ۲ جلد، ۴۶۳ صفحه، ۱۳۳۹، علمی
پیامبران (قصههای قرآن)، ۲ جلد، ۴۶۳ صفحه، ۱۳۳۹، علمی
هفدهم رمضان، نوشتهی جرجی زیدان، ترجمهی جواد فاضل، ۱۳۴۲، کتابهای جیبی
داستان نیکان و پاکان، گردآوردند جواد فاضل، وزارت فرهنگ، ۱۳۴۱
طب و بهداشت در اسلام (ترجمهی طبالنبی صلوات الله علیه، طب الصادق علیه السلام و طب الرضّا علیه السلام)، ۱۳۴۰، ۲۲۴ صفحه، فردوسی، ۱۳۶۳
فرزندان ابوطالب، ۳ جلد، ۹۴۲ صفحه، ۱۳۳۹، علمی
وصیت حضرت امیر به امام حسن علیه السلام، ۴۰ صفحه، جیبی
جواد فاضل در نیمهراه زندگی از حرکت باز ایستاد و مرگ ناگهانی در سال ۱۳۴۰ یعنی در ۴۷ سالگی نقطهی پایان بر کوششهایش گذاشت. اگر جه دو اثر مهم او، یعنی سخنان علی از نهج البلاغه و ترجمهی صحیفهی سجادیه هنوز زیر دستگاههای چاپ قرار دارند.
خوشبختانه طی دو سال اخیر ویرایش تازهای از آثار شادروان جواد فاضل به همت آقای علی اصغر عبداللهی روانه بازار شده است که جای خالی آثار او را تا حدودی پر میکند و نسل جوان را با قلم شیرین و روان او آشنا میسازد. از جمله، مجموعهی کامل چهارده معصوم در این سری، طی سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۷۹ به چاپ رسیده است.
عناوین جدیدی نیز از جواد فاضل مانند:
زندگینامهی قمر بنی هاشم علیه السلام، ۱۳۷۹؛ زندگی پرماجرای مختار ۱۳۷۹، قصص الأنبیاء ۱۳۸۰؛ توسط ناشران به آثار وی اضافه شده است.
همچنین کتابهای نهج البلاغه و صحیفهی سجادیه نیز توسط چند مؤسسهی انتشاراتی دگر به زیور طبع آراسته شده است. انتشارات مفید به تازگی این کتاب گرانسنگ را به چاپ رسانید که برای خرید آن میتوانید با شمارههای انتشارات مفید که در همین سایت موجود است تماس حاصل نمایید.
مسائل نغز و بدیعی که جواد فاضل در بررسی زندگی معصومین علیهم السلام مطرح مینماید در بسیاری از موارد جدید و جالب است که البته بررسی هر کدام فرصت دیگری را میطلبد.
پی نوشتها
۱- مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ۲ جلد، خانبابا مشار(تهران) بی تا، ۱۳۴۰ هجری شمسی.
۲- نجفعلی پسیان و خسرو مقتضد، در عصر دو پهلوی، تهران، جاویدان، ۱۳۷۷ هجری شمسی، صفحهی ۵۹۰.
۳- روزنامهی اطلاعات، ۱۳۷۰/۰۵/۱۲.
۴- از مقدمهی «نهج البلاغه» ترجمهی دکتر سید جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی.
۵- سخنان علی از نهج البلاغه، ترجمهی جواد فاضل، چاپ ششم، مقدمه.
۶- سخنان علی از نهج البلاغه، ترجمهی جواد فاضل، چاپ هفتم، مقدمه.
